Naar de inhoud

Het arrest Société Eky uit 1960: een keerpunt in het Franse bestuursrecht

Op 12 februari 1960 doet de Conseil d’État uitspraak in een geschil dat technisch lijkt: een bedrijf betwist overtredingen die bij decreet zijn ingesteld. De uitspraak…

Avocat en robe noire tenant un traité juridique dans le couloir d'un palais de justice parisien, illustrant l'arrêt Société Eky et le droit administratif français de 1960

Op 12 februari 1960 beslecht de Conseil d’État een geschil dat op het eerste gezicht technisch lijkt: een onderneming betwist overtredingen die bij decreet zijn ingevoerd. De uitspraak van die dag reikt veel verder dan de kwestie van valse betaalmiddelen. De administratieve rechter moet erkennen dat de preambule van de Grondwet van 1958, en daarmee ook de Verklaring van de rechten van de mens en de burger van 1789, voor de overheid bindende rechtsnormen zijn.

Waarom de preambule van 1958 vóór het arrest Eky voor problemen zorgde

Vóór 1960 bleef één vraag onbeantwoord: had de preambule van de Grondwet werkelijk bindende kracht? Sommige juristen beschouwden haar als een intentieverklaring, een plechtige tekst zonder rechtstreekse gevolgen voor overheidshandelingen.

De preambule van de Grondwet van 4 oktober 1958 verwijst naar de Verklaring van de rechten van de mens en de burger van 1789 en naar de preambule van de Grondwet van 1946. Deze teksten verkondigen fundamentele beginselen: het legaliteitsbeginsel voor straffen, de individuele vrijheid en gelijkheid voor de wet. Maar een recht afkondigen volstaat niet om het voor een rechtbank afdwingbaar te maken.

De twijfel speelde de regelgevende macht in de kaart. Bij overtredingen had de regering ruime beleidsvrijheid. Artikel 34 van de Grondwet bepaalt dat de wet regels vaststelt voor misdrijven en wanbedrijven, terwijl de regelgeving de overtredingen bepaalt. Deze bevoegdheidsverdeling, die later is vastgelegd in artikel 111-2 van het Wetboek van Strafrecht, lag al besloten in de teksten van 1958.

Tegen deze achtergrond stapte de onderneming Eky naar de Conseil d’État. Een decreet van 23 december 1958 voerde nieuwe overtredingen in het Wetboek van Strafrecht in. Volgens de verzoekster waren deze bepalingen in strijd met artikel 8 van de Verklaring van 1789, waarin het legaliteitsbeginsel voor strafbare feiten en straffen is vastgelegd. Door zich op deze tekst te beroepen, dwong de onderneming Eky de Conseil d’État zich uit te spreken over de rechtskracht van de preambule.

Wie de redenering van de Conseil d’État in deze zaak verder wil uitdiepen, vindt in het arrest Société Eky uit 1960 gedetailleerde analyses die de betekenis ervan voor het bestuursrecht verduidelijken.

Officieel Frans juridisch document uit de jaren 1960 op een antiek eiken bureau, met handgeschreven aantekeningen, dat verwijst naar de historische uitspraak van de Conseil d'État in de zaak Société Eky

Toetsing van regelgeving aan de Grondwet: wat de Conseil d’État bereid is te toetsen

De Conseil d’État, zitting houdend als afdeling, doet op 12 februari 1960 uitspraak in twee onderdelen. Het eerste betreft een ordonnantie die is vastgesteld op grond van artikel 92 van de Grondwet, een overgangsbepaling die de wetgevende bevoegdheid tijdelijk aan de regering toekende. De rechter weigert deze handeling te toetsen: omdat zij is vastgesteld bij de uitoefening van de wetgevende bevoegdheid, kan zij niet met een beroep wegens machtsoverschrijding worden aangevochten.

Het tweede onderdeel betreft een decreet, een klassieke regelgevende handeling. Daar verandert de redenering. De administratieve rechter aanvaardt dat het decreet aan de preambule wordt getoetst. Hij erkent dat de beginselen in de Verklaring van 1789, waarnaar de preambule van 1958 verwijst, een hogere rechtskracht hebben dan regelgeving.

Dit onderscheid lijkt misschien subtiel, maar is doorslaggevend. Concreet houdt het het volgende in:

  • Een regelgevende handeling (decreet, besluit) kan door de Conseil d’État worden vernietigd als zij in strijd is met een beginsel uit de preambule of de Verklaring van 1789.
  • Een handeling die is vastgesteld bij de uitoefening van de wetgevende bevoegdheid (een ordonnantie op grond van artikel 92 of een door het Parlement aangenomen wet) kan niet op deze grond bij de administratieve rechter worden aangevochten.
  • De administratieve rechter kan een wet die als een ‘scherm’ tussen de Grondwet en de regelgevende handeling fungeert, niet buiten toepassing laten: dit is de leer van de wet als scherm, die de reikwijdte van de toetsing beperkt.

In de praktijk maakt Eky toetsing aan de Grondwet mogelijk, maar alleen voor overheidshandelingen, niet voor wetten. De Conseil d’État wordt geen constitutionele rechter. Hij controleert of de regelgevende macht de grondwettelijke normen naleeft wanneer er geen wet tussen zit.

Het arrest Eky en het constitutionele blok: een tussenstap, geen eindpunt

Een veelgemaakte fout is om het arrest Société Eky voor te stellen als de uitspraak waarmee het constitutionele blok is gevestigd. De werkelijkheid is genuanceerder. Eky erkent dat de preambule rechtskracht heeft voor de administratieve rechter, maar pas met zijn uitspraak van 16 juli 1971 over de vrijheid van vereniging nam de Conseil constitutionnel de preambule en de Verklaring van 1789 formeel op in het constitutionele blok.

Deze twee uitspraken zijn afkomstig van verschillende rechtscolleges en hebben uiteenlopende gevolgen. In 1960 stelt de Conseil d’État dat de overheid de beginselen uit de preambule moet naleven. In 1971 stelt de Conseil constitutionnel dat ook de wetgever eraan gebonden is. De ene toetst regelgeving, de andere toetst wetten.

Waarom is dit onderscheid van belang? Omdat het bepaalt wie zich op de Grondwet kan beroepen en tegen welk type norm. Vóór 1971 kon een wet in theorie in strijd zijn met de Verklaring van 1789 zonder dat een rechter haar kon vernietigen. Eky loste dit probleem alleen op voor regelgevende handelingen.

Wat het arrest verandert voor bestuursrechtelijke procedures

Na 1960 kan iedere verzoeker die bij de Conseil d’État een decreet of besluit aanvecht, de Verklaring van 1789 of de preambule van 1946 als toetsingsnorm inroepen. Zo beschikt de administratieve rechter over een ruimer toetsingsinstrument dan alleen de vraag of een handeling met de wet overeenstemt.

Dit mechanisme speelt nog steeds een rol in hedendaagse bestuursrechtelijke procedures. Een beroep wegens machtsoverschrijding tegen een regelgevende handeling kan nog altijd worden gebaseerd op een grondwettelijk beginsel, mits er geen wet als scherm tussen de aangevochten handeling en de Grondwet staat.

Gevel van het Palais Royal in Parijs, waar de Conseil d'État is gevestigd, met een onderzoekster in het bestuursrecht die onder de colonnade loopt; een symbool van het historische belang van het arrest Société Eky uit 1960

Regelgevende bevoegdheid in strafzaken: de vergeten dimensie van het arrest Eky

De meeste commentaren richten zich op de kwestie van de preambule. Het arrest Eky werpt ook licht op de grenzen van de regelgevende bevoegdheid in strafzaken. Het betwiste decreet voerde overtredingen in, een terrein waarop de regering kan optreden zonder het Parlement in te schakelen.

De Grondwet van 1958 verdeelt de bevoegdheden tussen wet en regelgeving. Artikel 34 draagt de wetgever op de misdrijven en wanbedrijven te omschrijven en de daarop toepasselijke straffen vast te stellen. De regelgeving bepaalt de overtredingen en de bijbehorende sancties, volgens een bevoegdheidsverdeling die tegenwoordig is vastgelegd in artikel 111-2 van het Wetboek van Strafrecht.

Door deze regelgevende bevoegdheid te erkennen en tegelijk te onderwerpen aan de naleving van de Verklaring van 1789, schept de Conseil d’État een duidelijk kader. De regering mag bij decreet overtredingen invoeren, maar mag daarbij het legaliteitsbeginsel voor straffen (artikel 8 van de Verklaring van 1789) en de fundamentele waarborgen van de openbare vrijheden niet schenden.

Het arrest Société Eky van 12 februari 1960 blijft een vaste referentie in handboeken bestuursrecht, omdat het twee vragen met elkaar verbindt die nog altijd actueel zijn: de plaats van de Grondwet in de hiërarchie van bestuursrechtelijke normen en de grenzen van de regelgevende bevoegdheid wanneer die de vrijheden raakt. Door deze dubbele invalshoek is het arrest rijker dan alleen zijn constitutionele betekenis.

Het arrest Société Eky uit 1960: een keerpunt in het Franse bestuursrecht